In het gotische voorportaal van de kerk is in de muur een reliëf
ingemetseld van een
Triomferende Christus, uit de 12e eeuw. Het omschrift luidt: Super aspidem
et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem.
Eveneens in de muur ingemetseld is een reliëf met afbeelding van een
eedsaflegging, uit de 12e eeuw.
Verder, bij binnenkomen aan de rechterkant, het reliëf van een
staande bisschop, uit ± 1200, met als inscriptie: Gratia Domini nostri cum omnibus
vobis ('de genade van onze Heer zij met u allen').
MERODE-KAPEL
De "Merode-kapel", een 15e-eeuwse gotische
kapel, gesticht door Arnoldus de Merode († 1487) is sinds 1905 de kapel van het
genadebeeld van de "Sterre der Zee". De glas-in-lood ramen in deze kapel zijn
van Frans Slijpen (1960).
KERKGEBOUW
Het huidige kerkgebouw dateert uit de 12e eeuw. Een
architectonische bijzonderheid is de combinatie van een transept en een pseudo-transept,
een oplossing vergelijkbaar met de abdijkerk van Rolduc. De meeste gewelven zijn
laat-gotisch, de gewelven in het middenschip dateren uit de 18e eeuw. De grote
kerkramen in transepten en pseudo-transepten, naar de stijl van de Brabantse gotiek, zijn
bij de restauratie van 1887-1917 "terug-geromaniseerd".
WEST-CRYPTE
De west-crypte, uit de 11e eeuw, is het
oudste gedeelte van de kerk. Deze crypte is doorgaans voor publiek gesloten.
Boven de crypte bevindt zich de koperen doopvont,
uit de Nicolaaskerk, van de hand van Aart van Tricht (ca. 1500), vergelijkbaar met de
doopvont van de Sint-Jan in Den Bosch.
De ramen
in de westbouw, van wit albast, zijn van Marien Schouten. Ze zijn opgebouwd uit de
motieven van Christus (het kruis) en van Maria (de lelie)
.
SCHIP
Achter in het middenschip van de kerk, tegen de pilaren van het
orgeldoxaal, staan tweebeelden van Lambertus en Nicolaas, 18e
eeuw, afkomstig uit de voormalige Nicolaaskerk.
De glas-in-lood ramen boven in het schip stellen de
Hemel voor, bewoond door engelen.
De preekstoel uit 1721, geschonken door
kanunnik Willem Hendrik Loyens, bevat op de kuip taferelen uit het leven van Maria: de
Boodschap van de Engel (deur); de Tenhemelopneming (voor); de Opdracht van Maria
(oostzijde); het stralend oog Gods (muurzijde). Op het klankbord dragen drie engelen de
symbolen van Geloof (kruis), Hoop (anker) en Liefde (hart).
Orgel
Het orgel is in 1652 gebouwd door de Luiks-Maastrichtse
orgelbouwer Séverin. Het telt 38 registers, 3 manualen en een pedaal. Het positief is in
1984 hersteld en op de oorspronkelijke plaats teruggebracht. De luiken van het positief
van Patrick Creyghton.
Orgelluiken
De luiken zijn oorspronkelijk. Ze stellen de Aanbidding van
de Herders en de Aanbidding door de Wijzen voor.
Achterin de kerk, in de noordbeuk, bevindt zich een beeld van Sint
Christoffel en Cucufas, uit 1520, van de hand van door de Maastrichtse beeldsnijder van
Jan van Steffeswert
De biechtstoelen zijn in Lodewijk-XV-stijl, één gedateerd 1767. Ze
zijn afkomstig uit de voormalige Jezuïetenkerk.
De glas-in-loodramen van het pseudo-transept stellen de Heilige
Drieëenheid voor. De vierpasraam zijn van Henri Jonas (1939-1942). De andere ramen in het
schip zijn van Daan Wildschut (1987-1988). Links: de Doop in de Jordaan; rechts de Dood
van Christus aan het kruis.
zuidbeuk
In dezuidbeuk, bij de zuidelijke ingang, bevindt zich een
Pietà of "Nood Gods", van Duitse makelij, van ± 1400.
Het beeld van de H. Hubertus dateert uit de 18e eeuw.
Iets verder staat het beeld van Onze Lieve Vrouw met de Inktkoker,
uit het einde van de 15e eeuw. Het kindje Jezus zit met een boek op de knie,
waarin het de namen opschrijft van de vereerders van Maria, die behulpzaam de inktkoker
bijhoudt.
De muurschildering op de pilaar (14e eeuw) stelt de H.
Catharina voor. Deze schildering werd ontdekt in 1902, bij het afkappen van het witte
stucwerk dat heel de kerk bedekte.
De ramen in de zuidbeuk zijn van Henri Jonas en van Daan Wildschut.
Het raam geheel links is van Henri Jonas en stelt de H. Jozef voor. In de vierpas van het
pseudo-transept is de Kroning van Maria afgebeeld, eveneens van de hand van Henri Jonas
(1939-1942). Geheel rechts, boven de Pietà is in het raam eveneens een Pietà afgebeeld,
ook van Henri Jonas.
De andere ramen in de zuidbeuk zijn van Daan
Wildschut (1987), en stellen de Aankondiging aan Maria voor (links); de Ontmoeting van
Maria en Elizabet (rechts), de Geboorte van Jezus en het Bezoek van de Drie Koningen en de
Herders.
Vóór het priesterkoor, tegen de rechter pilaar, bevindt zich een
Annatrits (Anna te Drieën), van ± 1500, van de hand van Jan van Steffeswert.
Tegen de linkerpilaar een beeld van de Heilige Drievuldigheid, uit
1716.
ZUID-TRANSEPT
In het zuid-transept is het oude barokke hoofdaltaar, uit de 18e
eeuw geplaatst. Het was oorspronkelijk afkomstig uit de voormalige Jezuïetenkerk. Het
bevat de voorstelling van de Drie goddelijke deugden: Geloof (engel met een kruis), Hoop
(engel met een anker), Liefde (pelikaan die zijn jongen voedt met zijn eigen bloed).
Het Rochus-altaar draagt een beeld van de H. Rochus, van circa 1750.
KOOR
Het huidige hoofdaltaar is van 1985.
De kooromgang is versierd met een serie romaanse kapitelen, met
Bijbelse voorstellingen en bloemenmotieven. De centrale zuilenbundel, onder, toont
taferelen uit de verhalen van Kaïn en Abel, en taferelen uit het leven van Jacob, zoals
zijn worsteling met de engel, en de episode van Esau. Het Abraham-kapiteel toont het
bezoek van de drie engelen, de maaltijd door Abraham aangeboden aan de drie engelen, het
offer van Abraham, en de ram op het offeraltaar.
De centrale zuilenbundel, boven, toont mensen,
dieren en plantenfiguren.
Het Bileam-kapiteel geeft het tafereel van Bileam.
Op het Heimo-kapiteel toont Heimo die Maria een
gebeeldhouwd kapiteel aanbiedt.
De glas-in-loodramen van het deambulatorium zijn van Daan Wildschut,
uit 1952. Ze stellen voor, van links naar rechts: de engel Gabriël; de Maastrichtse
bisschoppen Johannes Agnus en Amandus; de Maastrichtse bisschoppen Monulfus en Gondulfus;
Maria Tenhemelopneming; de Maastrichtse bisschoppen Lambertus en Hubertus; de Maastrichtse
bisschoppen Perpetuus en Ebregisus; de engel Michaël.
De glas-in-loodramen op de verdieping van het
deambulatorium tonen taferelen uit het Paradijs.
NOORD-TRANSEPT
Tegen de muur van het noord-transept is een beeld geplaatst van de H.
Barbara, ca. 1500. Het Jozef-beeld op het Jozef-altaar is van circa 1770.
Het glas-in-loodraam van het noord-transept stelt
het Pinksterwonder voor.
OOST-CRYPTE
De grote oost-crypte is door de dag voor het publiek gesloten. De
glas-in-loodramen van Daan Wildschut beelden enkele bekende Maria-titels uit. Van links
naar rechts: Gulden huis; Sterre der Zee; Morgenster; in het midden: het Brandende
Braambos; verder naar rechts: Mystieke Roos; Koningin van de Vrede.
KRUISGANG
De gotische kruisgang dateert uit 1558 en 1559. Aan de pandhof-zijde
zijn de wapens aangebracht van Philips II, koning van Spanje, Robert van Bergen,
prins-bisschop van Luik, en van de stad Maastricht.
Rondleiding door het kerkgebouw
Orgel 
